پنجشنبه 24 آبان 1397
EN

بهداشت و راهنماي عمليات سلامت کاروان ها در حج تمتع

بهداشت و راهنماي عمليات سلامت کاروان ها در حج تمتع

بمنظور ارتقاء سطح سلامت زائرين خانه خدا، لازم است مديران محترم كاروانها به نكات ذيل توجه ويژه مبذول نموده و درمراحل مختلف سفرآنها را رعايت فرمايند.
توجه : قبل از ورود به هرمرحله وضعيت خود را با مطالعه نكات همان قسمت ارزيابي كنيد.
 مهمترين وظيفه مديران محترم كاروان ايجاد هماهنگي و ارتباط مناسب بين زائرين، پزشك،  روحاني،  كاركنان و عوامل خارج ازكاروان(سازمان حج و زيارت،  بعثه مقام معظم رهبري،  مرکز پزشكي وكارشناسان بهداشتي مرکز) است مديراني كه هنر ارتباط مناسب را داشته باشند، موفق خواهند بود.

 

 بخشي از مطالب آموزشي جلسات 10گانه آموزشي بازائرين به آموزش نكات بهداشتي و درماني اختصاص داده شود. فردآموزش‌دهنده لازم است پزشك كاروان باشد.
 پزشک کاروان بايد درخصوص موضوعات، محتوي و شيوه‌هاي آموزش با واحد بهداشت مرکز پزشكي بصورت هماهنگ اقدام نمايد.
 اجراي آموزش و استفاده ازفيلم هاي آموزشي بسيار مناسب خواهد بود. ضمناً بنابر صلاحديد پزشک کاروان و موضوع بحث، استفاده ازكارشناسان و متخصصين مجرب كه سابقه تشرف درمعيت مرکز‌پزشكي را داشته اند نيز مناسب است.
 آموزش‌ها بايد در فرصت مناسب و با وقت كافي و كاربردي انجام شود ومطالب مهم مكرراً تكرار شود. 
 پيشنهاد مي‌شود هر كاروان از بين زائرين زن و مرد علاقمند، آگاه و داوطلب،  تعدادي رابط سلامت انتخاب نموده و به آنها نيز اطلاعات لازم رامنتقل نمايند.
 در انجام آزمايشات، تشكيل پرونده سلامت و صدور كارت بهداشتي براي خدمه و زائرين بيش از پيش دقت بعمل آيد،            زيرا اين موارد تضمين كننده سلامت خدمه و زائرين عزيز است و چون درپاره‌اي از موارد، ممكن است آزمايشات توسط مقامات بهداشتي عربستان سعودي تكرارگردد، تأكيد مي‌شود كه آزمايشات در مراكز معتبر دانشگاهي انجام شوند.
 براي معاينات، تشكيل پرونده براي زائرين و نيز تزريق واكسن مننژيت نوع جديد به موقع اقدام گردد.تزريق واكسن بايستي حداقل 10 روز قبل از ورود به كشور عربستان صورت بگيرد تا مؤثر باشد.
 به زائرين توصيه شود وسايل و ملزومات زير را تهيه نموده، جهت استفاده باخود به همراه داشته باشند :
• دمپايي راحتي غير ابري يك جفت.
• كيسه كفش يك عدد.
• شامپو يا صابون مايع يك يا دو بسته.
• صابون مايع فشاري يك يا دو بسته (در صورت امكان توسط خود كاروان تهيه شود).
• بند عينك و در صورت امكان عينك اضافي ( براي افراد عينكي)يك عدد.  ضمناً شماره عينك توسط پزشک در پرونده سلامت زائر ثبت گردد.
• ماسك غير دوخته چسبي يا پرسي 30 عدد.
• عينك‌ طلقي پرسي جهت استفاده در رمي جمرات يك‌عدد تا درصورت تمايل افراد مورد استفاده قرار گيرد.
• دستكش يكبار مصرف و كيسه نايلون چند عدد.
• خودتراش ( براي مردان) يك عدد.
• تيغ خودتراش( براي مردان) سه عدد.
• ناخن‌گير، قيچي كوچك و شانه، از هر كدام يك عدد.
• شامپو يك عدد.
• صابون بدون بو.
• حوله 2-1 عدد.
• خمير دندان و مسواك از هر كدام يك عدد.
• نخ دندان يك بسته.
• داروهاي اختصاصي مورد مصرف زائر در ايران به مقدار مورد نياز حداقل براي مدت 35 روز.
• كرم يا لوسيون ضد آفتاب، تا در مواقع مجاز كسانيكه مايلند استفاده كنند.
• كلاه براي آقايان تا پس از انجام(حلق) يا چتر براي خانمها تا درآفتاب مورد استفاده قرار گيرد. 
• سجاده.

 

 بازديد كلي محل اسكان زائرين در مكه مكرمه و مدينه‌منوره، فهرست نمودن مشكلات و اقدامات در جهت رفع نقايص.
توجه: در اين‌مورد بازنگري برگ تعهدات مالك ضروري است، تا در صورت وجود نقص پيگيري به عمل آيد. لذا قبلاً بهتر است مقاوله نامه‌ها ترجمه و در اختيار خدمه قرار داده شوند.
 تحويل گرفتن موادضدعفوني‌كننده از واحد بهداشت مرکز پزشکي و شستشو و ضدعفوني كردن ظروف- سرويسهاي بهداشتي- آشپزخانه- دستگيره‌ها و معابر قبل از ورود زائرين.
 بررسي محل اسكان از نظر وجود حشرات موذي مثل سوسك، مورچه، ساس، پشه وغيره، همچنين مارمولك و موش درصورت مشاهده پيگيري جدي از طريق مالك و سم پاشي محل قبل از اسكان زائرين به طوريكه در زمان ورود حشره‌زدائي کامل صورت گرفته و محيط نيز عاري از سم شده باشد. درصورت عدم امكان پيگيري از طريق مالك از حشره‌كش‌هاي معمولي استفاده شود.
 نصب چوب‌لباسي در اتاق ها و حمام هاي كاروان.
 نصب پوسترها و دستورهاي بهداشتي در محلهاي لازم.
  بازديد كليه سيفون‌هاي توالت‌ها و اقدام در جهت رفع نقايص.
 براي توالتها و وان‌هايي كه خطر ليز خوردن وجود دارد، لاستيك‌هاي مشبك تهيه شود.
 توزيع عادلانه اتاقها و فضاهائي كه در اختياركاروان‌ قرار داده شده(تراكم زياد جمعيت دراتاقها در انتشار بيماري‌ها نقش دارد).
 بازديدتوري اتاقها وسرويس‌هاي بهداشتي، تهويه فضاها، موكتها، سيستم جمع‌آوري ودفع زباله و ... تماس با مالك جهت رفع نقايص بر اساس مقاوله نامه‌ها.
 توجه ويژه به فضاهاي آشپزخانه و انبار موادغذايي از نظر مساحت، تهويه، کف شوي، آب ،فاضلاب، محل شستشوي ظروف، شيب، نفوذ آب و ملزومات.
 تهيه كروكي محل كاروان تا حرم و نصب آن در تابلوي اعلانات.
 تهيه اطلاعات اياب و ذهاب تا حرم و نصب آن در تابلوي اعلانات.
 تدارك محلي‌جداگانه جهت ويزيت، معاينه بيماران كاروان و فراهم كردن امكانات لازم نظير: ميز، صندلي، تخت، قفسه دارويي و غيره براي آن.
 تهيه و توزيع سطل‌هاي زباله‌ در دار در تمامي اتاقها، شقه‌ها، دستشويي‌ها و غيره.
 نصب كارت‌هاي بهداشتي خدمه در محلي مناسب.
 نصب‌ پارچه‌ها و تابلوهاي راهنما به‌ تعدادكافي درمسيرهاي اصلي و فرعي، جهت‌شناسايي آسان ساختمان.  
 وجود علامت راهنماي جهت قبله، مهر نماز تميز، قرآن كريم و كتب لازم درهر اتاق، در جهت تأمين بهداشت روان زائرين اقدام مناسبي است. يكي از معيارهاي ارزشيابي مديريت كاروان در رابطه با امور بهداشتي، انجام موارد فوق مي‌باشد.

 توجه ويژه به دستورالعمل‌ها و نكات بهداشتي كه از جانب كارشناسان مرکز پزشکي توصيه مي‌شود.
  نظافت و شستشوي مرتب محيط كاروان،  بويژه آشپزخانه و سرويس‌هاي بهداشتي، دستشوئي، توالت، حمام، دستگيره‌ها و نرده راه پله‌ها.
 توجه ويژه به نظافت ‌فردي خدمه بويژه آشپزها و كسانيكه در توزيع غذا نقش دارند. در اين مورد به استفاده ازكلاه، روپوش و دستكش يكبار مصرف توجه خاص مبذول گردد و لازم است اين افراد به طور مرتب استحمام نموده، دستها را قبل و بعد از انجام هر كار شستشو كنند.
توجه : بعضاً استفاده نامناسب از دستكش( مثلاً استفاده از يك جفت دستكش از ابتدا تا انتها) خود موجب نشر آلودگي مي‌شود. لذا دستكش يكبار مصرف بايستي به تعداد كافي در دسترس خدمه قرار گيرد، درضمن شستن مكرر دستها مهمترين نقش را در پيشگيري از آلودگي‌ها دارد.
 تخليه زباله‌ها بايد در زمان‌هايي صورت گيرد كه از انباشته شدن زباله جلوگيري شود.
 در مورد نظافت محل‌هاي مشاع(راهروها- راه‌پله‌ها- آسانسورها- هال ورودي- دستشوئي‌ها و توالت‌هاي مشترك) اگر نظافت اين محل‌ها در مقاوله نامه‌ها به عهده نگهبان ساختمان گذاشته نشده باشد، با هماهنگي كاروان‌هاي ذيربط برنامه اي تنظيم و در محل ورودي ساختمان نصب گردد. دراين برنامه مسئول نظافت اين اماكن درهرروز مشخص گردد.                                 در مجتمع‌هاي بزرگ تنظيم برنامه به عهده مدير مجموعه است.
 درمدخل ورودي آشپزخانه، يك تكه پارچه آميخته به كلر قرار گيرد تا قبل از ورود به اين محل كفش‌ها را ضدعفوني نمايد.
 درمورد بهداشت غذا و مواد خوراکي به نکات زير توجه شود :
 محل انبار خشك و خنك باشد.
 در انبار جز مواد غذايي وسيله‌اي ديگر نگهداري نشود و از آن  بعنوان محل اسكان استفاده نگردد.
 با استفاده از پالتهاي مناسب، سطح مواد غذايي و خوراكي20 سانتيمتر از زمين بالا باشد و با ديوار فاصله داشته باشد.
 به تاريخ مصرف مواد توجه شود و براساس مهلت انقصاء مصرف، در انبار چيده شده و مورد استفاده قرارگيرند.
 مواد غذايي، بويژه مواد پروتئيني با كارتن در فريزرها نگهداري نشود.
 تخم‌مرغ با پوسته خون‌آلود، شكسته يا آغشته به كثافات در بين تخم‌مرغ‌هاي سالم نگهداري نشود.
 سيب‌زميني‌هاي سبز شده، جوانه زده يا ليز شده از گردونه مصرف خارج شوند.
 قوطي‌هاي كنسرو باد كرده از مصرف خارج شوند.
 سبزيجات و نيز ميوه‌جات زميني پس از شستشو، انگل‌زدايي و ضدعفوني شوند. در اين مورد همراه با مواد ضدعفوني، دستور مصرف آن نيز وجود دارد.
 سبزيجات و ميوه هايي مانند خيار، ضدعفوني لازم دارند، ولي ميوه‌هاي درختي مشكل ميكروبي آن چنانكه براي سبزيجات مطرح است، ندارند ولي از نظر سم باقيمانده لازم است به خوبي در آب محتوي مواد شوينده شستشو داده شوند.
 نان را هر روز به دقت بررسي نمايند و نان مانده و كپك زده از مصرف خارج شود(معمولاً كپك را به راحتي نمي‌توان مشاهده كرد و نياز به دقت دارد).
 رفت‌و آمد افراد غير مسئول به آشپزخانه و انبار مواد غذايي ممنوع گردد.
 در مورد ظروف، وسايل آشپزخانه و فريزرها به نكات زير توجه شود :

 تخته‌گوشت سالم باشد و بلافاصله پس از مصرف، شستشو و نمك سود شود.
 كليه ظروف به خوبي شستشو و در صورت لزوم ضدعفوني شوند.
 يخچال‌ها به طور مرتب تميز شوند و مواد غذايي نيمه‌مصرف شده در آنها نگهداري نشوند.
 يخچال‌ها و فريزرها مرتباً برفك‌زدايي شوند.
 درجه برودت يخچال‌ها تا 5+ درجه و فريزرها تا منهاي 15 درجه نگهداري شود.
  در موردسرويسهاي بهداشتي(دستشوئي‌ها ، توالتها، حمامها و محلهاي شستشوي لباس) به موارد زير توجه شود :
   نقايص مربوط به تهويه- نور- شيلنگ آب- فلاش تانك يا سيفون وآب و فاضلاب سرويس‌ها با هماهنگي با مالك ساختمان مرتفع گردند.
 تأمين مرتب صابون مايع براي دستشوئي‌ها.
 تأمين سطل زباله دردار همراه با كيسه زباله و دستمال كاغذي براي توالتها.
 تأكيد در پاكيزگي محوطه توالت‌ها و حمام‌ها از نظر وجود آشغال، موي اضافي، تيغ، آلودگي به مدفوع يا ترشحات، ليف، كيسه، سنگ پا، حوله، لباسهاي كثيف و غيره.
 تأمين محل براي شستشو و پهن كردن لباس در پشت بام ساختمانهاي محل استقرار.
 محل‌هايي براي نگهداري تي- جاروب و وسايل نظافت در نظر گرفته شود.
  در مورد وضعيت دفع زباله و فاضلاب به نكات زير توجه شود:

 تأمين سطل زباله دردار قابل شستشو و داراي كيسه براي اتاقها، محوطه، دست‌شوئي‌ها، آشپزخانه‌ها و راهروها. بعد از صبحانه، نهار و شام زباله‌ها در محل‌هاي مناسب تخليه شوند و در صورت لزوم محفظه انباشت زباله هر چند روز يک بار                  با محلول پركلرين با غلظت 2 گرم در ليتر(4 قاشق مرباخوري سرتخت در10 ليترآب) ضدعفوني شود.
 كليه قسمتهاي كاروان بايستي عاري از هرگونه ناپاكي، جرم، آشغال و كثافات باشند.
 در صورت بروز مشكل در سيستم فاضلاب، ضمن تماس با مالك ساختمان مشكل برطرف شود.
 بهداشت اتاقها از نظر نظم وسايل، پاكيزگي‌محيط، مصرف دخانيات، عدم نگهداري غذا بويژه نيمه‌مصرف و مانده در اتاقها، پاكيزگي وسايل خواب، تهويه، توري و تراكم جمعيت وارسي و جهت رفع نقايص اقدام گردد.
 با هماهنگي با پزشك كاروان، رژيم غذايي مخصوص بيماران مشخص و در خصوص تهيه آن اقدام شود.
 جلب رضايت زائرين و کمک به تأمين بهداشت رواني آنها شامل موارد زير مدنظر قرار گيرد :
  توجه به نيازها .
 خوش‌رفتاري.
 رسيدگي به شكايات.
 كمك به اياب و ذهاب .
 كمك به پزشك كاروان جهت ارائه خدمت مطلوب‌تر.
   بر رفتار بهداشتي زائرين و خدمه كاروان شامل موارد ذيل تأکيد گردد :
 
 عدم استعمال دخانيات در فضاهاي سربسته و در زمان ارائه خدمت.
 شستن دستها بعد از هر بار توالت و قبل و بعد از غذا.
 رعايت بهداشت توالت‌ها و دستشوئي‌ها.
 در نظر گرفتن محلي مناسب جهت استقرار ماشين لباسشوئي كه هم از لحاظ بهداشتي مناسب باشد و هم ازلحاظ ايمني.
 اجتناب از ريختن زباله به اطراف.
 استحمام مرتب و رفع بوي عرق بدن.
 شستشوي مرتب جورابها.
 رعايت مقررات راهنمايي و رانندگي هنگام عبور از خيابانها.
  پرهيز از ريختن آب دهان در محيط.
 اجتناب خدمه از پاك كردن دست و صورت با لباس.
 اجتناب خدمه از پاك كردن عرق سر و صورت با دست و دستكاري جوش‌هاي بدن، موي سر و… بويژه در هنگام كار.
 رعايت حال ديگران در اوقات استراحت.
 اجتناب از راه رفتن خدمه بر روي سفره غذا.
 استفاده از دستمال در جلوي بيني و دهان در زمان عطسه و سرفه.(توجه به استفاده از ماسک در مکانهاي پرازدهام و نيز توسط افراد سرماخورده).
 در مورد گمشدگي و كاهش بروز تصادفات آموزشهاي لازم به زائرين داده شود.
 جهت پيشگيري از ليز خوردن زائرين در سرويس‌هاي بهداشتي و وان حمام‌ها، از استفاده از دمپائي‌هاي نامناسب مثل دمپائي‌هاي ابري جلوگيري نموده، به آنها آموزش‌هاي لازم ارائه شود. البته با استفاده از لاستيك‌هاي عاج‌دار در جاهائي كه خطر ليز خوردن وجود دارد عملاً مي‌توان از اين امر جلوگيري نمود.
 در مورد استفاده مناسب از توالتهاي فرنگي آموزشهاي لازم به زائرين ارائه گردد.

توجه: كليه كاروانها درزمان استقرار در مكه مكرمه، مدينه منوره و يا در مني به دفعات مورد بازديد بهداشتي قرار خواهند گرفت و عملكرد آنها مورد ارزشيابي قرار مي‌گيرد با اين ارزشيابي‌ها بهترين كاروان‌ها و كاروانهايي كه عملكرد ضعيفي دارند، مشخص خواهند شد.
 براي كاروانهايي كه به تذكرات كارشناسان بهداشتي توجه نكنند برگه‌هاي زردرنگ تذكر ارائه مي‌شود و در صورت تكرار بي‌توجهي برگه‌هاي قرمز رنگ اخطار صادر شده در ارزشيابي كاروان مدنظر گرفته خواهد شد.
 همچنين كاروان‌هايي كه عملكرد خوبي داشته‌اند به گونه‌اي مناسب مورد تشويق قرار خواهند گرفت.

 

در ايام تشريق كاروانها در چند معيار زير مورد ارزيابي قرار خواهند گرفت و با هم مقايسه خواهند شد :
 نظافت چادرها و محوطه كاروانها- چگونگي حمل و استفاده از يخ- استفاده زائرين از صابون- رعايت نظافت محيط در مراسم برائت از مشركين- حلق بهداشتي- نياوردن گوشت قرباني به چادرها يا محل كاروان در مكه مكرمه- شركت در طرح بسيج نظافت عمومي در عرفات .
 آموزش مؤثر زائرين : در اين آموزشها روحاني و پزشك كاروان نقش عمده را دارند.
 مجهز و آماده سازي زائرين، به ويژه با وسايلي كه قبلاً در مبحث وسايل بهداشتي و پزشكي توصيه شده است.

 آماده سازي چادرها و محل چادرها با تأكيد بر نكات زير:

 مفروش كردن چادرها به گونه‌اي كه امكان رخنه خاك به داخل چادرها نباشد.
 حشره‌زدايي با استفاده از حشره‌كش‌هاي معمولي.
 بازديد از توالتها، بويژه وجود شيلنگ آب در توالت‌ها و پيگيري تا رفع نقص آنها، برخي از دستشوئي‌ها به قدري آب را مي‌پاشند كه بعضاً قابل استفاده نيستند. با اضافه نمودن 15 الي 20 سانتي‌متر شيلنگ به سرشيرهاي آب مشكل را برطرف نمائيد.
 عدم استفاده از يخ در داخل آب يا شربت و ... بلکه استفاده فقط براي خنک کردن بطري هاي آب و دوغ.
 تدارك آب سالم بطري به مقدار كافي براي طول سفر.
 تأكيد دو چندان بر تهيه و توزيع مواد غذايي سالم و بدون گوشت به منظور پيشگيري از وقوع مشكلات روده‌اي.
 شستشو و ضدعفوني ظروف و كلمن‌ها با پركلرين( پركلرين در اختيار پزشك كاروان قرار خواهد گرفت).
 تأكيد بر استفاده از دستبندهاي شناسايي براي زائرين و اينكه آن را در دستشويي‌ها به جاي نگذارند.
 افرادي كه جهت وقوف اضطراري كانديد شده‌اند و در بيمارستان مرکز پزشكي باقي مي‌مانند را، به طور مرتب سركشي نموده آنها را از نگراني درآوريد.
 تدارك صابون و شامپوي بدون بو به تعداد كافي براي استفاده در اين ايام.

 

 جهت حمل يخ در درجه اول از چرخ‌هاي مخصوص حمل بار استفاده شود، در غير اينصورت با انداختن يك تكه نايلون بلند بر روي شانه و حمل يخ بر روي شانه و در درجه بعد حمل يخ با فرغون تميز با تأكيد بر پهن كردن يك تكه نايلون ضخيم در كف فرغون يخ‌ها حمل گردد.
 اولويت با استفاده از يخهاي كريستاليزه، با قالب‌هاي كوچك بسته بندي شده است. در صورتيكه يخ‌هاي فوق در دسترس نباشد، جهت خردكردن قالب‌هاي بزرگ يخ با توجه به اينكه از طرف كشورعربستان محلي براي اين منظور در جنب چادرها در نظر گرفته نشده، تدبيري انديشيده شود كه يخها در محلهاي آلوده مثل : دستشوئي‌ها، كنار پنجره‌هاي فاضلاب، خاك و... خرد نشوند.
 توجه: براي اين كار از قبل پيش‌بيني‌هاي لازم را بعمل آوريد.
 از ريختن آب بطري‌هاي سالم به داخل كلمن به شدت اجتناب شود.
 يك جعبه در مدخل ورودي هر چادر حاوي كيسه‌هاي نايلون قرار داده شود، تا زائرين در زمان ورود و خروج به داخل چادر از آن كيسه ها يا كيسه كفش شخصي خود استفاده كنند.
 تأكيد بر استفاده از ماسك غيردوخته مناسب.
 تأكيد بر استفاده از صابون مايع بدون بو بعد از توالت.
 درزمان عزيمت انجام مراسم برائت از مشركين به زائرين تذكر داده شود تا از ريختن زباله، قوطي‌هاي آب‌ميوه و آب‌دهان و بيني در معابر بشدت پرهيز نمايند. رفتار غير بهداشتي زائرين محترم، بويژه در اين مراسم اثرات سوئي در بر دارد.

 

بعد از مراسم برائت از مشرکين، کاروانهاي ايراني دريک حرکت زيباي ملي تحت عنوان بسيج نظافت محيط در عرفات شرکت خواهند نمود. براي اجراي اين طرح، بعد از هماهنگيهائيکه با بعثه مقام معظم رهبري، مسئولين عربستان، مسئولين حج وزيارت در ايران و مسئولين جمعيت هلال احمر جمهوري اسلامي و مرکز پزشکي و مديران محترم کاروانها بعمل خواهد آمد، کاروانها داوطلبين خود را براي شرکت در اين طرح مشخص مي کنند، تعداد داوطلبان ماسک، دستکش يکبار مصرف و کيسه زباله به آنها تحويل مي‌شود و داوطلبين مسير را تا چادرهاي خود پاکسازي خواهند نمود و پس از شستشوي کامل دستهاي خود با صابون مايع بدون بو به چادرهاي خود بازخواهند گشت و به عبادات ظهر روز عرفه خواهند پرداخت .

 

1. آموزش عملي بهداشت محيط به زائرين ايراني.
2. تقويت روحيه همکاري در زندگي جمعي.
3. تأثيرگذاري بر عملکرد زائرين خارجي.
4. پاکسازي محيط از آلودگي.
توجه : درصورت اجراي اين طرح، بايستي به داوطلبين آموزش داده شود که : بدون دستکش  دست به زباله نزنند، به اجسام نوک تيز و برنده مثل : تيغ و ... و زباله هاي آلوده به نجاسات و ... بهيچوجه دست نزنند و بدون شستشوي کامل دست نيز با آب و صابون به چادر خود بازنگردند.

  تأکيد بر اين موضوع که در زمان حرکت از عرفات به طرف مشعرالحرام، زائرين حداقل براي 12 ساعت (بويژه، عدم اجابت مزاج)خود را آماده کنند.
 كاروان را در محلي نسبتاً تميز وقوف دهند.
 به زائرين تأكيد کنيد كه از محل‌هاي  تميز سنگ خود را جمع كنند و جهت جمع آوري سنگ از كوه بالا نروند.
 به مقدار كافي آب بهمراه داشته باشيد.

 

 قبل از ورود واستقرار زائرين در چادرهاي مني شستشوي دهانه کولرها و بدنه چادرها به منظور پيشگيري از تحريکات تنفسي و استنشاق گردوخاک و لارو حشرات، امري بسيار ضروري است.
 قراردادن فرش‌هاي مني به گونه‌اي باشد كه امكان رخنه خاك وجود نداشته باشد در اين مورد، استفاده از نايلون در بين فرشها مناسب است.
 با قراردان يك جعبه كارتن در كنار چادرها كه در داخل آن كيسه‌هاي نايلون قرار دارد، امكان استفاده از كيسه كفش را براي زائرين فراهم نمائيد.
 با ورود زائرين، حتماً امكان استراحت و تجديد قوا را براي آنها فراهم کنيد.

 آيا براي رمي جمره زمان مناسبي انتخاب شده است؟
 آيا سالمندان و افراد ناتوان براي خود نايب مشخص كرده‌اند؟
 آيا عينكي‌ها از بند عينك استفاده مي‌كنند؟
 آيا افرادي كه مايلند از عينك طلقي استفاده كنند آن را بهمراه دارند؟
 آيا زائرين دمپايي راحت دارند؟
 آيا زائرين از نظر بعد مسافت توجيه هستند؟
 آيا هيچ يک از زائرين هست كه احساس ناراحتي جسمي يا كسالت داشته باشد؟ (اين گونه افراد توسط پزشك كاروان معاينه شوند و در صورت تشخيص عدم توانايي، براي آنها نايب مشخص گردد)
 آيا افراد جوان كاروان براي حمايت افراد در معرض خطر مشخص شده‌اند؟
 آيا كاروان به تعداد كافي علامت نشانگر دارد؟
 آيا زائرين دستبندهاي خود را به دست بسته‌اند؟
 بعد از رمي جمره عقبه، افراد به استراحت كامل بپردازند.

 

 تا آنجا كه امكان دارد، زائرين به قربانگاه وارد نشوند و براي خود نايب انتخاب كنند.
 نائبين در قربانگاه از وسايل حفاظت فردي استفاده كنند.
 به هيچ وجه گوشت قرباني از قربانگاه خارج نشود.
 ذابحين با خود يكدست لباس احرام تميز اضافي به قربانگاه ببرند و قبل از ورود به چادرها، در قربانگاه استحمام نمايند و پس از تطهير كامل وارد چادرها شوند. در محل قربانگاه حمامهاي بسيار مناسب و فراوان وجود دارد.
 از محل قربانگاه، هر10 تا20 قرباني كه انجام مي‌شود با تلفن همراه (درصورت وجود) به چادرها اطلاع داده شود تا افراد به تدريج براي انجام عمل (حلق) اقدام كنند.( اين اقدام در جلوگيري از تراكم و ازدحام افراد در محلهاي دستشويي براي انجام عمل حلق بسيار مؤثر است).

 

 كليه كساني كه عمل حلق را انجام مي‌دهند يا ديگر طرح هاي مورد اجرا استفاده نمايند.
توجه: حلق فقط و فقط در محدوده پنجره‌هاي فاضلاب‌ها انجام شود كه شستشوي فوري آن امكان پذير باشد. در صورتي كه زائري در راهرو، خيابان و كلاً خارج از محدوده ياد شده حلق نمايد، مسئول اصلي، كاروان مربوطه است.
 نظارت يك فرد مسئول از كاروان بر انجام عمل حلق زائرين ضروري است. زائريني كه حلق غير بهداشتي انجام مي‌دهند مشخص است كه از كدام كاروان هستند. پيشنهاد مي‌شود پزشك كاروان در آموزش‌ها و نظارت‌ها نقش اصلي را داشته باشد.
 جهت نظافت مواردي كه موها بر روي زمين پراكنده مي‌شود چند جارو و خاك‌انداز در اختيار زائرين قرار داده شود.
 نظارت کنيد كه افراد حتماً از خودتراش و تيغ شخصي خود استفاده كنند و در صورتيكه تيغ نداشته باشند در اختيار آنها قرارداده شود.
درمورد نظافت اطراف كاروان‌ها و تأمين صابون‌مايع يا شامپوي بدون‌بو براي دستشوئي‌ها به گونه زير عمل شود:
 از هر كاروان يك خدمه براي نظافت اطراف مشخص گردد.
 خدمه تعيين شده، موظف اند بطورمرتب درمورد نظافت اطراف كاروان خود و تأمين صابون دستشوئي‌ها اقدام نمايد.
 زباله‌ها در كيسه‌هاي زباله، به صورت سربسته در محل‌هاي دفع زباله قرار گرفته و در معابر پراكنده نشود و مرتباً نظارت کنيد تا قبل از پر شدن و سرزير شدن، كيسه زباله را تعويض نمايند.
 در صورت درخواست كارشناسان بهداشت، در مورد جمع‌آوري زباله اطراف هر كاروان، چه زباله از خود آن كاروان باشد يا نباشد اين درخواست اجابت گردد.
 درمورد مسائل مهم شامل استفاده بهداشتي از يخ، تأكيد بر استفاده از صابون مايع، بهداشت رواني زائرين، رعايت برنامه غذائي، پيشگيري از گمشدن زائرين، استراحت، ضدعفوني نمودن ميوه‌جات و تهيه خاكشير با رعايت نكات بهداشتي به خدمه كاروان تأكيدات لازم به عمل آيد.
 براي انجام طواف، سعي و طواف نساء :
1- با فراهم نمودن زماني براي استراحت زائرين به تجديد قواي آنها كمك کنيد.
2- همواره سالمندان و افراد آسيب پذير را مدنظر قرار دهيد.
3- زماني مناسب براي انجام اعمال زائرين انتخاب کنيد.
4- حتي اگر كوچكترين شكي به عدم توانايي افراد در انجام اعمالشان وجود دارد، براي انجام اعمال آنها با توجه به مشكلشان برنامه‌ريزي کنيد.
 مكانيزم‌ها و راه‌حل‌هاي مناسب براي پهن كردن لباس‌ها و حوله‌هاي احرام، به ويژه لباسهاي زير انديشيده شود تا از درو ديوار آلوده توالت‌ها و چادرها براي اين منظور استفاده نشود و يا با بستن طناب در بين چادرها سدّ معبر ايجاد ننمايند.
بديهي است در صورتيكه نتوان محل مناسبي براي اين منظور پيش بيني كرد بايستي تأكيد شود كه در مني لباس شسته نشود.

 

 هنگام حركت از مدينه به سمت مكه و يا بالعكس و در هر حال در مسافرت‌هاي طولاني از عرضه شير و مواد غذايي گوشتي به طور جدي اجتناب شود.
 در زمان بازگشت به ايران، از برنامه غذايي تعيين شده تبعيت كرده به هيچ وجه غذاي تهيه شده با گوشت يا مرغ تدارك ديده نشود.
 در اين زمان نيز در مورد تصادفات رانندگي به زائرين گوشزدهاي لازم را بنمائيد.
 سالمندان، بيماران، زنان و افراد ناتوان در حمل بار توسط جوانان همراهي شوند.
 در مورد حفظ شئون ملي و حفظ حقوق افراد و جمع، در مراودات و خريد و فروش‌ها تأكيدات لازم بعمل آيد.
 در مورد عوارض پياده‌روي‌هاي زياد، به زائرين گوشزد شود.
 در مورد عدم استفاده از مواد فاسد شدني كه زائرين از ايران به همراه خود آورده‌اند، و تا زمان بازگشت آنها را مصرف نكرده‌اند، تأكيدات لازم بعمل آيد.
 زائريني كه با سوار شدن در هواپيما سابقه عارضه‌اي دارند، توسط پزشك كاروان معاينه شوند.
 به زائريني كه مبتلا به گرفتاريهاي تنفسي هستند، در مورد عدم مصافحه با كساني كه به پيشواز آنها مي‌آيند، تأكيدات لازم بعمل آيد.
 در زمان ترك ساختمان، زباله‌ها را جمع‌آوري و اتاقها را تميز کنيد، ظروف و فريزرها را كاملاً بشوئيد و در صورت امكان براي موشها طعمه‌گذاري نمائيد.
 كارشناسان بهداشتي بلافاصله بعد از ترك محل، جهت ارزيابي به محل كاروان خواهند آمد.
- مرکز پزشكي حج و زيارت جمهوري اسلامي ايران براي كليه مديران با تجربه و با تدبير، پزشكان و روحانيون ارجمند و كليه خدمه محترم كاروانها كه در حركت معنوي و جهاني حج تمتع زحمات و سختي‌هاي جسمي و روحي فراواني را متقبل و متحمل مي‌شوند، آرزوي سلامت و توفيق خدمت صبورانه را دارد. چرا كه صبر دري است از درهاي بهشت و در سفر حج، تمسك به صبر، ازضروريات رفتاري است كه مي‌تواند متضمن تأمين، حفظ و ارتقاء سطح سلامت زوار عزير خانه خدا باشد.